Judit Polgár: przebity szklany sufit
Urodzona w 1976 roku w Budapeszcie Judit Polgár jest po prostu najlepszą szachistką wszech czasów — i jedną z najlepszych graczy w ogóle. Jej szczytowy ranking Elo 2735 umieścił ją w pierwszej dziesiątce świata, czego nie osiągnęła przed nią ani po niej żadna inna kobieta. Pokonała jedenastu mistrzów świata, byłych lub urzędujących, w partii klasycznej lub szybkiej, w tym Kasparowa, Karpowa, Kramnika, Ananda, Spasskiego, a nawet Carlsena w pierwszych latach jego obecności na scenie.
To, co odróżnia Judit Polgár od wszystkich innych zawodniczek, to nie tylko talent, ale jej odmowa gry w turniejach kobiecych. Bardzo wcześnie postanowiła mierzyć się niemal wyłącznie z mężczyznami, w turniejach otwartych i supertunirejach. Ta decyzja, poparta przez jej ojca László, była zarazem wyborem sportowym i przesłaniem politycznym: kobiety mogą grać na tym samym poziomie, jeśli otrzymają takie samo wykształcenie szachowe.
Jej styl gry jest agresywny i błyskotliwy — wyraźnie ukształtowany przez szkołę taktyczną, którą ojciec wpajał jej od dzieciństwa. Jej zwycięstwo nad Kasparowem w 2002 roku (partia szybka, obrona berlińska, w której jej wieże ścigają czarnego króla pozostawionego w centrum) oraz liczne zwycięstwa w ataku należą do „współczesnych klasyków", których trenerzy używają do dziś, by ilustrować motywy ataku.
Siostry Polgár: wyjątkowy eksperyment w historii
Projekt Polgár jest fascynujący z punktu widzenia psychologii uczenia się. László Polgár, węgierski psycholog, był przekonany, że geniusz można wyhodować dzięki odpowiedniej edukacji. Wybrał szachy jako pole eksperymentu i wychował swoje trzy córki — Susan, Sofię i Judit — w środowisku całkowicie immersyjnym.
Susan Polgar (ur. 1969) była pierwszą kobietą, która zdobyła „otwarty" tytuł arcymistrza (a nie żeński WGM) według zwykłych norm. Była mistrzynią świata kobiet w latach 1996–1999. Po zakończeniu kariery turniejowej stała się ważną postacią w nauczaniu szachów w Stanach Zjednoczonych.
Sofia Polgar (ur. 1974) uzyskała tytuł mistrza międzynarodowego i ranking Elo 2505. Mniej nagłośniona niż siostry, przyczyniła się jednak do „projektu Polgár", dowodząc, że nawet „najmniej uzdolniona" z trzech sióstr osiągała szczyty, do których 99% graczy nigdy się nie zbliży.
Hou Yifan: królowa nowoczesnej gry
Urodzona w 1994 roku w Xinghua (Chiny) Hou Yifan jest dominującą zawodniczką swojego pokolenia. Czterokrotnie zdobyła tytuł mistrzyni świata kobiet (2010, 2011, 2013, 2016). Lepsza od niej jest tylko Ju Wenjun, pięciokrotna mistrzyni (ostatni tytuł w 2025 roku). Jej szczytowy ranking Elo 2686 (2015) umieścił ją wśród 60 najlepszych graczy świata, mężczyzn i kobiet razem wziętych.
Co odróżnia Hou Yifan od wcześniejszych mistrzyń: podobnie jak Judit Polgár wcześniej postanowiła uczestniczyć głównie w turniejach mieszanych. Ta decyzja bywała niezrozumiana w środowisku szachów kobiecych, ale okazała się trafna: regularne starcia z najlepszymi mężczyznami wyostrzyły jej grę w sposób, jakiego nie zapewniłyby turnieje wyłącznie kobiece.
Od 2018 roku zawiesiła karierę turniejową na rzecz magisterium z polityki publicznej w Oksfordzie (jako stypendystka Rhodesa); dziś jest profesorką na uniwersytecie w Pekinie. Ten wybór, rzadki wśród sportowców najwyższej klasy, ilustruje cechę jej osobowości, którą środowisko szachowe ceni: totalną inteligencję, nie tylko inteligencję szachową.
„Chcę pokazać, że szachistki nie są tylko dobrymi graczami kobiecymi — jesteśmy po prostu dobrymi graczami." — Myśl często broniona przez Hou Yifan
Maja Cziburdanidze: radziecka dojrzałość w młodym wieku
Maja Cziburdanidze, urodzona w 1961 roku w Gruzji (wówczas ZSRR), była jedną z największych zawodniczek ery radzieckiej. W 1978 roku zdobywa tytuł mistrzyni świata kobiet w wieku 17 lat — rekord młodego wieku dla tego tytułu, pobity przez Hou Yifan (16 lat) w 2010 roku. Jej styl, solidny i wszechstronny, odzwierciedla wysokiej klasy szkołę radziecką, którą przeszła.
Jej panowanie obejmuje lata 1978–1991 (m.in. obroniła tytuł w 1981 roku w starciu z Naną Aleksandrią, a w 1991 roku straciła go na rzecz Xie Jun), w tym czasie narzuciła elitarny styl zapowiadający współczesne zawodniczki. Kilka jej partii przeciwko mężczyznom w turniejach otwartych lat 80. pozostaje wzorem gry pozycyjnej.
Ewolucja: ku stopniowej równości
Rozkwit platform internetowych (lichess, chess.com) od 2010 roku przyczynił się do demokratyzacji szachów kobiecych. Bariery dostępu (kluby stacjonarne, czasem mało gościnne dla kobiet, brak widocznych wzorców) stopniowo zanikają. Liczba zawodniczek sklasyfikowanych przez FIDE wyraźnie wzrosła od 2010 roku.
Zawodniczki takie jak Walentina Gunina, Nino Batsiaszwili i Aleksandra Gorjaczkina utrzymują ranking Elo w okolicach 2500–2560, co potwierdza, że pula kobiecych talentów wciąż rośnie. Gorjaczkina otarła się o tytuł mistrzyni świata w 2020 roku, przegrywając nieznacznie z Ju Wenjun w dogrywce szybkiej, po 12 partiach klasycznych (6–6).