Judit Polgár: het glazen plafond doorbroken
Judit Polgár, in 1976 geboren in Boedapest, is simpelweg de beste schaakster aller tijden — en een van de beste spelers, punt uit. Haar hoogste Elo van 2735 bracht haar in de wereldtop 10, iets wat geen enkele andere vrouw vóór of na haar heeft bereikt. Ze versloeg elf wereldkampioenen, voormalige of zittende, in klassieke of rapidpartijen, onder wie Kasparov, Karpov, Kramnik, Anand, Spasski en zelfs Carlsen in zijn eerste jaren op het circuit.
Wat Judit Polgár van alle andere speelsters onderscheidt, is niet alleen haar talent, maar haar weigering om in vrouwentoernooien te spelen. Al vroeg koos ze ervoor zich bijna uitsluitend met mannen te meten, in opens en supertoernooien. Dit besluit, gesteund door haar vader László, was zowel een sportieve keuze als een politieke boodschap: vrouwen kunnen op hetzelfde niveau spelen als ze dezelfde opleiding krijgen.
Haar speelstijl is agressief en briljant — duidelijk beïnvloed door de tactische school die haar vader haar sinds haar kindertijd bijbracht. Haar overwinning op Kasparov in 2002 (rapidpartij, Berlijnse verdediging waarin haar torens de in het centrum achtergebleven zwarte koning opjagen) en haar vele aanvalsoverwinningen behoren tot de “moderne klassiekers” die trainers nog steeds gebruiken om aanvalsthema's te illustreren.
De zussen Polgár: een unieke proef in de geschiedenis
Het project-Polgár is fascinerend vanuit het oogpunt van de leerpsychologie. László Polgár, een Hongaarse psycholoog, was ervan overtuigd dat genialiteit kon worden gekweekt met een passende opvoeding. Hij koos schaken als experimenteergebied en voedde zijn drie dochters — Susan, Sofia en Judit — op in een volledig onderdompelende omgeving.
Susan Polgár (geboren in 1969) was de eerste vrouw die de “open” grootmeestertitel (niet de vrouwentitel WGM) behaalde via de gebruikelijke normen. Ze was van 1996 tot 1999 wereldkampioene bij de vrouwen. Na haar wedstrijdcarrière werd ze een belangrijke figuur in het schaakonderwijs in de Verenigde Staten.
Sofia Polgár (geboren in 1974) bereikte de titel van Internationaal Meester en een Elo van 2505. Minder in de media dan haar zussen, droeg ze toch bij aan het “project-Polgár” door te laten zien dat zelfs de “minst begaafde” van de drie zussen hoogten bereikte die 99% van de spelers nooit benadert.
Hou Yifan: de koningin van het moderne spel
Hou Yifan, in 1994 geboren in Xinghua (China), is de dominante speelster van haar generatie. Ze won de titel van wereldkampioene bij de vrouwen vier keer (2010, 2011, 2013, 2016). Alleen Ju Wenjun, vijf keer kampioene (laatste titel in 2025), deed het beter. Haar hoogste Elo van 2686 (2015) bracht haar in de top 60 van de wereld, mannen en vrouwen samen.
Wat Hou Yifan van eerdere kampioenes onderscheidt: net als Judit Polgár vóór haar koos ze ervoor vooral aan gemengde toernooien deel te nemen. Dit besluit werd in de wereld van het vrouwenschaak soms niet begrepen, maar het bleek lonend: haar regelmatige confrontaties met de beste mannen scherpten haar spel op een manier die zuivere vrouwentoernooien niet hadden kunnen bieden.
Vanaf 2018 zette ze haar wedstrijdcarrière in de wacht voor een master openbaar beleid in Oxford (als Rhodes-beurshouder); tegenwoordig is ze hoogleraar aan de universiteit van Peking. Deze keuze, zeldzaam bij topsporters, illustreert een kant van haar persoonlijkheid die de schaakgemeenschap waardeert: totale intelligentie, niet alleen schaakintelligentie.
“Ik wil laten zien dat schaaksters niet alleen goede vrouwelijke speelsters zijn — we zijn gewoon goede speelsters.” — Een gedachte die Hou Yifan vaak verdedigt
Maia Tsjiboerdanidze: Sovjetvroegrijpheid
Maia Tsjiboerdanidze, in 1961 geboren in Georgië (toen onderdeel van de USSR), was een van de grootste speelsters van het Sovjettijdperk. In 1978 won ze de titel van wereldkampioene bij de vrouwen op 17-jarige leeftijd — een leeftijdsrecord voor deze titel, dat in 2010 door Hou Yifan (16 jaar) werd verbeterd. Haar solide, veelzijdige stijl weerspiegelt de Sovjetopleiding op hoog niveau die ze kreeg.
Haar regeerperiode beslaat de jaren 1978 tot 1991 (ze behield haar titel onder meer in 1981 tegen Nana Aleksandria en verloor hem in 1991 aan Xie Jun), een periode waarin ze een elitestijl vestigde die de moderne speelsters voorafschaduwt. Meerdere van haar partijen tegen mannen in de open toernooien van de jaren 80 blijven modellen van positioneel spel.
De ontwikkeling: op weg naar geleidelijke gelijkheid
De opkomst van online platforms (Lichess, Chess.com) sinds 2010 heeft bijgedragen aan een democratisering van het vrouwenschaak. De drempels (fysieke clubs die soms weinig gastvrij zijn voor vrouwen, een gebrek aan zichtbare rolmodellen) vervagen geleidelijk. Het aantal FIDE-gerangschikte speelsters is sinds 2010 duidelijk toegenomen.
Speelsters als Valentina Goenina, Nino Batsiasjvili en Aleksandra Gorjatsjkina houden Elo-ratings rond 2500-2560 aan, wat bevestigt dat de pool van vrouwelijk talent blijft groeien. Gorjatsjkina greep in 2020 ternauwernood naast de wereldtitel en verloor nipt van Ju Wenjun in de rapid-tiebreak, na 12 klassieke partijen (6-6).